Fransız Yeni Dalga’nın (Nouvelle Vague) isimleri sayıldığında akla önce Godard, Truffaut, Chabrol gelir — hepsi Cahiers du Cinéma dergisinde eleştirmenlik yaparak sinemaya adım atmış, birbirine yakın bir kuşağın erkekleri. Agnès Varda ise bu resmin dışından geliyordu: eleştirmen değil bir fotoğrafçıydı, akımın erkeklerinden yaşça büyüktü ve ilk filmini onlardan önce, 1954’te, hiçbir sinema eğitimi almadan çekti. Yine de sinema tarihi ona hem “Yeni Dalga’nın annesi” hem “büyükannesi” gibi çelişkili ama sevecen bir unvan yakıştırdı — bu tuhaf isimlendirme çabasının kendisi bile, onu nereye koyacağını tam bilemeyen bir sinema dünyasının kafa karışıklığını gösteriyor.
Varda’nın 1962 tarihli Cléo de 5 à 7’si, kariyerinin ve akımın en belirleyici filmlerinden biri. Kanser testi sonucunu bekleyen bir şarkıcının, Paris sokaklarında geçirdiği neredeyse gerçek zamanlı iki saatini anlatır. Film, o dönemin erkek yönetmenlerinin sinemasında az rastlanan bir şeyi yapar: bir kadını, bakılan bir nesne olarak değil, bakan bir özne olarak konumlandırır. Cléo’nun kaygısı, güzelliği üzerinden değil, ölüm korkusuyla yüzleşen bir insan olarak anlatılır — Criterion Collection’ın filme ayırdığı yazıda da belirtildiği gibi, bu bakış açısı, akımın çoğunlukla erkek gözünden kurulan anlatılarından belirgin bir sapmaydı.
Varda’nın sinemasını tanımlayan bir diğer özellik, kurmaca ile belgeseli iç içe geçirme konusundaki rahatlığı. Kariyeri boyunca net bir sınır çizmeden bir türden diğerine geçti — bazen tam ortada durdu. Bu, Tokyo Hikayesi üzerine yazımızda bahsettiğimiz Ozu’nun sakin gözlemci kamerasından farklı bir yol: Varda’nın kamerası daha meraklı, daha müdahaleci, daha çok soru soran bir kamera. 2000 tarihli Les Glaneurs et la Glaneuse (Başak Toplayıcılar ve Ben) belgeselinde, tarladan artık ürünleri toplayan insanlardan, çöpten yiyecek toplayan şehirlilere kadar geniş bir “artıkla yaşama” pratiğini araştırırken, kendi yaşlanan elini de kameraya çevirir — nesnesiyle arasına hiçbir zaman soğuk bir mesafe koymaz.
Kariyerinin ilerleyen dönemlerinde Varda, giderek kendi hayatını ve hafızasını da malzeme olarak kullanmaya başladı. 2008 tarihli otobiyografik çalışması Les Plages d’Agnès (Agnès’in Plajları), kendi geçmişini, plajları ve denizi bir hafıza metaforu olarak kullanarak anlatır — ölümünden bir yıl önce çektiği Varda by Agnès ise, sanki kendi mirasını bizzat düzenleyen bir sanatçının son jesti gibidir. 2017’de fotoğrafçı JR ile birlikte çektiği Visages, villages (Yüzler, Köyler) belgeseli, seksenli yaşlarındaki Varda’nın hâlâ ne kadar meraklı ve deneysel kaldığını gösteren, Oscar’a aday gösterilen bir çalışmaydı.
Varda’nın mirası, sadece çektiği filmlerle değil, sinemaya nasıl baktığıyla da ölçülüyor: hiyerarşiyi, ünlü olanla sıradan olan arasındaki ayrımı reddeden, kimin “bakmaya değer” olduğuna dair geleneksel sinema kurallarını sürekli sorgulayan bir bakış. Bir röportajında sinemacılığını “sokakta rastladığım her şeyi, her kimi toplamak” olarak tanımlamıştı — bu tesadüfe açıklık, belki de onu akımın diğer isimlerinden en çok ayıran şeydi. Godard ve Truffaut sinemayı teorileştirirken, Varda çoğu zaman sadece dışarı çıkıp bakmayı tercih etti.
2019’da doksan yaşında hayatını kaybettiğinde, arkasında altmış yılı aşkın bir kariyer ve hâlâ tam olarak sınıflandırılamayan bir sinema anlayışı bıraktı. Bu belki de en büyük mirası: Varda’nın filmleri hâlâ hangi kategoriye ait olduklarını sormanızı sağlıyor — ve bu sorunun cevapsız kalması, filmlerin gücünden hiçbir şey eksiltmiyor.
Sıkça Sorulan Sorular
Agnès Varda kimdir?
Belçika doğumlu Fransız yönetmen (1928–2019). Fransız Yeni Dalgası’nın öncülerinden sayılır ve “Yeni Dalga’nın büyükannesi” olarak anılır.
Agnès Varda’nın en önemli filmleri hangileridir?
Cléo 5’ten 7’ye, Mutluluk (Le Bonheur), Vagabond (Sans toit ni loi) ve belgesel Toplayıcılar ve Ben (Les Glaneurs et la glaneuse).
Varda sinemasının belirgin özelliği nedir?
Sokağa, tesadüfe ve sıradan insana açık olması; kişisel denemeyle belgeseli birleştirmesi ve güçlü bir feminist duyarlılık taşımasıdır.